Τετάρτη 13 Δεκεμβρίου 09:41      8°-16° Πάτρα
ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ VIDEO

Ενημέρωση απο την Εφημερίδα «ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ»


Η γλωσσοεκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1917: 100 χρόνια μετά

Η γλωσσοεκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1917: 100 χρόνια μετά



Στην πορεία της νεοελληνικής εκπαίδευσης, από την ίδρυση του ελληνικού κράτους μέχρι τις μέρες μας, έχουν επιχειρηθεί πολλές εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις που συχνά ανατράπηκαν από αντιμεταρρυθμίσεις. Γι' αυτό, έγκυροι μελετητές της ιστορίας της ελληνικής εκπαίδευσης, όπως οι Δημαράς , Καζαμίας, Φραγκουδάκη, Ηλιού κ.ά. έχουν κάνει λόγο για "κατάρα του Σίσυφου", "μεταρρυθμίσεις που δεν έγιναν", "ανακοπτόμενα άλματα", "βήματα μπρος-βήματα πίσω" και "αξεπέραστα όρια". Αυτές οι ασυνέχειες, τα άλματα και οι ανατροπές στην πορεία της ελληνικής εκπαίδευσης συνάδουν με τις καταστροφές αλλά και τους θριάμβους, όπως τις περιγράφει στο γνωστό βιβλίο του "Καταστροφές και θρίαμβοι" ο Στάθης Καλύβας.
Ενα από τα πρώτα 'ανακοπτόμενα άλματα' στην ελληνική εκπαίδευση κατά τον 20ό αιώνα αποτελεί η γλωσσοεκπαιδευτική μεταρρύθμιση του Ελευθερίου Βενιζέλου, το 1917, με πρωταγωνιστές τους δημοτικιστές του Εκπαιδευτικού Ομίλου Αλέξανδρο Δελμούζο, Δημήτρη Γληνό και Μανόλη Τριανταφυλλίδη. Τους βασικούς άξονες αυτής της ριζοσπαστικής 'εσωτερικής παιδαγωγικής μεταρρύθμισης', της σημαντικότερης κατά την πλειοψηφία των ιστορικών της εκπαίδευσης, στον 20ό αιώνα, θα παρουσιάσουμε στο παρόν κείμενο.
Προϊστορικά
Πριν από τη γλωσσοεκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1917-1920 (ονομάστηκε γλωσσοεκπαιδευτική επειδή είχε στο κέντρο της τη γλώσσα), το εκπαιδευτικό τοπίο στην Ελλάδα είχε "ταρακουνηθεί' από τις γλωσσικές, κάποτε αιματηρές, συγκρούσεις ανάμεσα στους δημοτικιστές (το 1910 θα αποκτήσουν με την ίδρυση του Εκπαιδευτικού Ομίλου συλλογική έκφραση) και τους καθαρευουσιάνους ('Ευαγγελικά', το 1901, 'Ορεστειακά', το 1903, 'Αθεϊκά' του Βόλου, το 1908/1914, Πατραϊκά και συνταγματική αναθεώρηση το 1911).
Με την ανάληψη, το 1910, της διακυβέρνησης από τον Ελευθέριο Βενιζέλο, η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση γίνεται αντιληπτή από τους φιλελεύθερους κυβερνώντες ως αναπόσπαστο τμήμα και προϋπόθεση για το συνολικό εκσυγχρονισμό και τον εξευρωπαϊσμό της χώρας. Με την οργανωμένη εμφάνιση του δημοτικισμού, βασικό πρόταγμα της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης ήταν η επιβολή της δημοτικής γλώσσας και η εθνική ολοκλήρωση που δε νοούνταν χωρίς αυτήν. Και, βέβαια, η διαμάχη για τη γλώσσα δεν ήταν απλά μόνο ζήτημα γλώσσας αλλά είχε ευρύτερα κοινωνικοπολιτικά, πολιτιστικά και ιδεολογικά χαρακτηριστικά, αφού οι εκπρόσωποι τού δημοτικισμού υπήρξαν εκφραστές μιας συγκροτημένης αντίληψης για το περιεχόμενο της μεταρρύθμισης, το ρόλο του σχολείου και τα χαρακτηριστικά τού πολίτη που αυτό θα έπρεπε να διαμορφώσει. Το ίδιο, βέβαια ισχύει και για τους καθαρευουσιάνους. Ο ίδιος ο Δελμούζος είχε επισημάνει, ήδη από το 1907, ότι η γλώσσα δεν ήταν αυτοσκοπός αλλά μόνο το μέσον.
Η γλωσσοεκπαιδευτική μεταρρύθμιση τού 1917 που θεσμοθετείται και γίνεται
Κατά την τριετία 1917-1920 η μεταρρύθμιση πλέον γίνεται εφικτή επειδή το κοινωνικοπολιτικό σκηνικό αλλάζει (επαναστατική κυβέρνηση Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη, το 1916). Ετσι, ήδη από τη Θεσσαλονίκη, έδρα της προσωρινής κυβέρνησης του Ε.Β., θα θεσμοθετηθεί η αλλαγή της πολιτικής του σχολικού βιβλίου με την εφαρμογή της φιλελεύθερης πολιτικής που θα αντικαταστήσει την πολιτική του ρυθμιστικού κρατικού παρεμβατισμού. Η τελευταία σηματοδοτείται με το Αναγκαστικό Διάταγμα 2585 της 11ης Μαρτίου 1917, που θα ολοκληρωθεί με το νόμο 1332 της 9ης Μαϊου 1918. Τη νέα καινοτόμο πολιτική σχολικού βιβλίου θα κληθούν να εφαρμόσουν κατά την τριετία 1917-1920 ο Δημήτρης Δίγκας, ως υπουργός Παιδείας, ο Δημήτρης Γληνός ως γενικός γραμματέας του υπουργείου Παιδείας και οι Μανόλης Τριανταφυλλίδης και Αλέξανδρος Δελμούζος ως Ανώτεροι Επόπτες Εκπαίδευσης.
Το παραπάνω Διάταγμα του 1917 και ο νόμος του 1918 προβλέπουν, μεταξύ των άλλων, τα εξής: Για τις τέσσερις πρώτες τάξεις του δημοτικού σχολείου " ουδενός άλλου βιβλίου γίνεται χρήσις πλην του αναγνωστικού".
Τα αναγνωστικά στις τέσσερις πρώτες τάξεις "οφείλουσι να είναι γεγραμμένα εις την κοινήν ομιλουμένην (δημοτικήν ) γλώσσαν" , ενώ στις δύο τελευταίες η δημοτική διδάσκεται παράλληλα με την καθαρεύουσα.
Στην 5η και 6η τάξη εισάγονται βοηθητικά βιβλία
Συγγραφείς και εκδότες μπορούν ανά πάσα στιγμή να υποβάλουν για έγκριση σχολικά βιβλία που θα παραπέμπονται για έγκριση σε Επιτροπές Κρίσης του Εκπαιδευτικού Συμβουλίου.
Οι σύλλογοι διδασκόντων αποφασίζουν ποια από τα εγκεκριμένα βιβλία θα χρησιμοποιηθούν.
Καρπός της παραπάνω φιλελεύθερης πολιτικής σχολικού βιβλίου, σε συνδυασμό με τα νεωτερικά ρεύματα της Νέας Αγωγής και του Σχολείου Εργασίας που έχουν εκφραστές τους πρωταγωνιστές του Ε.Ο., θα οδηγήσουν τη διετία 1918-1919 στη συγγραφή 13 αναγνωστικών , ανάμεσά τους, 'Τα Ψηλά Βουνά' του Ζαχαρία Παπαντωνίου (Γ' Δημοτικού), το 'Αλφαβητάριο' Α' Δημοτικού-Αλφαβητάρι με τον ήλιο θα ονομαστεί- ,μέρος Α' και Β΄ τών Δ. Ανδρεάδη, Α. Δελμούζου, Π. Νιρβάνα, Μ. Τριανταφυλλίδη και Κ. Μαλέα, 'Οι τρεις φίλοι', 'Αναγνωστικό Β΄ δημοτικού της Γαλάτειας Καζαντζάκη κ.ά. Τα 'Ψηλά βουνά' και το 'Αλφαβητάρι με τον ήλιο' είναι τα μόνα από τα δεκατρία αναγνωστικά που γράφτηκαν εξ αρχής με βάση τον Ν. 1332/18 και με Συντακτική Επιτροπή τούς Δημοσθένη Ανδρεάδη, Αλέξανδρο Δελμούζο, Παύλο Νιρβάνα, Ζαχαρία Παπαντωνίου, Μανόλη Τριανταφυλλίδη και Κ. Μαλέα (εικόνες).
Τα παραπάνω βιβλία αποτέλεσαν βαθιά τομή, το "αξεπέραστο όριο", με όρους Δημαρά, σε σχέση με τα προηγούμενα αναγνωστικά, 'βιβλία-τρόπαια' που για τον αείμνηστο γλωσσολόγο Χρήστο Τσολάκη "δεν κέρδισε από τότε καμιά ίσως άλλη ελληνική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση" . Αυτό, και για τον λόγο ότι για πρώτη και μάλλον τελευταία φορά, στα εκπαιδευτικά χρονικά της χώρας για τη συγγραφή ενός σχολικού εγχειριδίου συνεργάζονται παιδαγωγοί, δάσκαλοι, λογοτέχνες, γλωσσολόγοι και ζωγράφοι. Έτσι , τα βιβλία που προέκυψαν από αυτήν τη γόνιμη συνεργασία αποφεύγουν το δογματισμό, το διδακτισμό, τις ηθικολογίες, συνδέονται με την πραγματική ζωή και ανταποκρίνονται στην πνευματική και ψυχολογική ηλικία των παιδιών, στα οποία απευθύνονται. Και, βέβαια, η μεγάλη τομή γίνεται στη γλώσσα τους που η διαφορά με τα προϋπάρχοντα βιβλία είναι αβυσσαλέα. Τα παλιά βιβλία, γραμμένα σε αρχαϊστικό γλωσσικό ιδίωμα οδηγούσαν στη γλωσσική αλλοτρίωση που, όπως σημειώνει ο Α. Δελμούζος , " παραμόρφωναν μαζί με τη γλώσσα και τον χαρακτήρα των παιδιών". Ιδού ένα παράδειγμα γλωσσικής διαφοράς του πριν και του μετά. Το πριν: 'Αι κίσσαι κισσαβίζουσιν, αι πέρδικες κακκαβίζουσιν, αι όρνιθες κακκάζουσιν, οι όφεις ιύζουσιν, τα χοιρίδια ουσιν'. To μετά, με τη γλώσσα των 'Ψηλών Βουνών': " Ο ήλιος ανέβηκε ψηλά. Τα τζιτζίκια λαλούν δυνατά. Μα κανένας δεν έχει όρεξη ν' αφήση το στρώμα. Γυρίζουν από το ένα πλευρό στο άλλο... Είκοσι έξι άνθρωποι για να ζήσουν στο βουνό, πρέπει όλα να τα κάνουν με τα χέρια τους. Να ψήνουν το ψωμί, να κουβαλούν νερό, να βράζουν φαΐ' ".

Η πολιτική ανατροπή και η αποδόμηση-ανατροπή της μεταρρύθμισης (1920-19221)
Με τις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου του 1920 και την ήττα του Βενιζέλου, οι συντηρητικές δυνάμεις θα επανέλθουν στην εξουσία για να οδηγήσουν στην τραγωδία τού μικρασιατικού Ελληνισμού, το 1922, αλλά και την πλήρη αποδόμηση των εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων της Βενιζελικής δεκαετίας 1910-1920 και ιδιαίτερα της γλωσσοεκπαιδευτικής 1917-1920.
Το πολιτικό, ακραία πολωτικό και διχαστικό κλίμα, ανάμεσα σε Βενιζελικούς και Βασιλικούς, καθαρολόγους και δημοτικιστές, θα αποτυπωθεί στον τύπο της εποχής. Σε μια αντιβενιζελική εφημερίδα (ΤΗΛΕΓΡΑΦΟΣ Πατρών-ανάτυπο της εφημερίδας ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ) σε δημοσίευμά της την ημέρα των εκλογών, 1η Νοεμβρίου 1920, και με τίτλο "Καταλύσατε την τυραννίαν" αναφέρονται, μεταξύ των άλλων, τα εξής: "Προσέξατε! Η σημερινή ψήφος ή θα σημάνη την ανάστασιν της χώρας και την απαλλαγήν της από τον συσφικτήρα βόαν του απισίου βενιζελισμού, ή τον ενταφιασμόν αυτής δια παντός. ...Πριν ή ρίψετε το σφαιρίδιόν σας, μη λησμονείτε ότι ο δυνάστης των ανελευθεριών από αρχομανίαν και εμπάθειαν κατεχόμενος , από πείσμα και εκδίκησιν προς τον συνετόν και υπέροχον Βασιλέα Κωνσταντίνον άχησε μετά των ξένων προς εκθρόνισιν αυτού..." . Την ίδια ημέρα σε φιλοβενιζελική εφημερίδα (ΝΕΟΛΟΓΟΣ Πατρών, στο ίδιο ανάτυπο) αναφέρονται μεταξύ των άλλων: "Ιστορική ημέρα η σημερινή δια την Μεγάλην Ελλάδα και τον Ελληνισμόν εν γένει......ημείς ουδ' επι στιγμήν εκλονίσθημεν εν τη πίστει ότι θα είναι πανηγυρική δια το Κόμμα των Φιλελευθέρων. Δεν είναι μόνον ακαταγώνιστος δύναμις του Βενιζελισμού , η κρατυνθείσα εκ τόσων θριάμβων , η οποία εμπνέει ημίν την πεποίθησιν ταύτην ...Οι λόγοι τους οποίους εξεφώνησεν ο κ. Βενιζέλος έχυσαν άπλετον φως . Εφώτισαν αλλά και ενθουσίασαν. Εδίδαξαν αλλά και ενέπνευσαν. .."
Η νίκη στις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου των παραπάνω συντηρητικών ρεβανσιστικών δυνάμεων του αντιβενιζελικού μπλοκ, ήταν αναμενόμενο να συμπαρασύρει και τις μεταρρυθμιστικές τομές στην εκπαίδευση που θεσμοθετήθηκαν και είχαν αρχίσει να εφαρμόζονται κατά τη δημιουργική Βενιζελική περίοδο 1917-1920. Το πρώτο, γι' αυτό, θύμα της παραπάνω συντηρητικής πολιτικής στροφής ήταν, όπως κανείς θα ανέμενε, η εκπαίδευση, το σχολείο. Και στις επόμενες δεκαετίες το σχολείο θ' αποτελεί την αρένα πολιτικών συγκρούσεων ανάμεσα στους συντηρητικούς καθαρευουσιάνους, τους φιλελεύθερους δημοτικιστές και, μετά τη διάσπαση του Εκπαιδευτικού Ομίλου, το 1927, τους αριστερούς ριζοσπάστες με πρωταγωνιστή το Δ. Γληνό (θυμίζουμε τα επικριτικά για τη μεταρρύθμιση του Ε. Βενιζέλου, το 1929, άρθρα του στην εφημερίδα "Ακρόπολις").
Η νέα κυβέρνηση που θα προέλθει από τις εκλογές του Νοεμβρίου του1920, θα διορίσει τη γνωστή 'Επιτροπεία' με εντολή να κρίνει τα σχολικά βιβλία της γλωσσοεκπαιδευτικής μεταρρύθμισης 1917-1920. Το πόρισμα της Επιτροπής, στην οποία συμμετείχε ο γνωστός καθαρευουσιάνος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Νίκος Εξαρχόπουλος, γνωστό με το "Να καώσι", αποτελεί μνημείο ακραίας μισαλλοδοξίας, ρεβανσιστικής διάθεσης, γλωσσικής οπισθοδρόμησης και πολιτικού φανατισμού, όπως ανάγλυφα αναδεικνύεται από τις διατυπώσεις για τα καινοτόμα βιβλία :" Άπας ο βόρβορος των οδών, παν ό,τι ξενικόν, χυδαίον, βάρβαρον, ....των κατωτάτων κοινωνικών τάξεων έχει επισυλλεγεί στις σελίδες τους¨, και τις προτάσεις του Πορίσματος: "Να εκβληθώσι πάραυτα εκ των σχολείων και να καώσι. ως έργα ψεύδους και κακοβούλου προθέσεως... Να καταδιωχθωσι ποινικώς οι υπαίτιοι των προς διαφθοράν της ελληνικής γλώσσης τελεσθέντων πραξικοπιμάτων.... ".
Οι συνασπισμένες δυνάμεις των καθαρολόγων με πρωταγωνιστή "τη φωλιά των γλωσσαμυντόρων", τούς κατά Γληνό 'αποθηκάριους της σοφίας', δηλαδή το Πανεπιστήμιο Αθηνών και συμμάχους τη Διοικούσα Εκκλησία, συντηρητικούς καθαρευουσιάνους διανοούμενους με μεγάλη επιρροή λόγω της πανεπιστημιακής τους εξουσίας, όπως οι Ν. Εξαρχόπουλος, Γ. Χατζηδάκις και Γ. Μιστριώτης, παραδοσιακά συντηρητικά σωματεία, επαγγελματικές Ενώσεις μικροαστικών στρωμάτων , μεγάλο μέρος του τύπου, συνδικαλιστικές Ενώσεις εκπαιδευτικών θα καταφέρουν με τις ακραίες αντιδράσεις τους να συνδράμουν τη νέα πολιτική εξουσία στην ανατροπή της μεταρρύθμιση του 1917. Ο γνωστός κορυφαίος γλωσσολόγος Γιώργος Χατζηδάκις θα επιτεθεί με δριμύτητα εναντίον των αναγνωστικών της μεταρρύθμισης 1917-1920: " Όρμησαν μετά ζήλου να επιβάλωσιν αυθαιρέτως και δια της βίας ως κατακτηταί τας γλωσσικάς θεωρίας αυτών επί παν το έθνος ...... περί των μεγάλων ιδανικών της πατρίδος, της θρησκείας ουδείς γίνεται λόγος .....οι μαθηταί ούτε πρωί, ούτε εσπέρας, ούτε προ του φαγητού, ούτε μετ' αυτού προσεύχονται ...εδιδάχθησαν οι μαθηταί να μην φροντίζουν περί των γονέων των, αλλά μόνον περί της κοινότητος αυτών, του soviet..." Στο ίδιο κλίμα κινείται και ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών που θα δηλώσει: " Θρησκεία, γλώσσα, εκπαίδευσις, ιδιοκτησία, ηθική, εθνική συνείδησις, πατρίς αμφισβητούνται κατά την στιγμήν ταύτην .....Φάγωμεν, πίωμεν, αύριον γαρ αποθανώμεν. Τοιοούτο το δόγμα της κοινωνίας. Εξίσωσις των αρετών και των δυνάμεων ανωτέρων και υποδεεστέρων . Θρίαμβος του στομάχου επί του εγκεφάλου. Κήρυγμα έωλον και ανιστόρητον το της πάλης των τάξεων, η δικτατορία του προλεταριάτο...".
Κλείνουμε με ένα ερώτημα. Διδαχθήκαμε κάτι από τις εμπειρίες, θετικές και αρνητικές, των τομών και ανατροπών της περιόδου 1917-1921; Γνωρίζουμε, βέβαια, από τον ιστορικό Γιώργο Δερτιλή ότι η ιστορία διδάσκει ότι σπάνια διδάσκει... Τα χρόνια που θ' ακολουθήσουν και η εμπειρία από μεταρρυθμίσεις και αντιμεταρρυθμίσεις, τον επιβεβαιώνει. Ακόμη και στις μέρες μας διαπιστώνει κανείς ότι στην εκπαίδευση επανέρχονται μέτρα ή μεταρρυθμίσεις που δοκιμάστηκαν στο παρελθόν, πολεμήθηκαν από τους σημερινούς 'μεταρρυθμιστές' που τώρα τα επαναφέρουν ως "ξαναζεσταμένη σούπα".

Σήφης Μπουζάκης, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Πατρών



Αποστολή με E-mail Εκτύπωση


 




Πρόσφατα
[01:30]  Όταν το «πεντοζάλι» μεταφράζεται σε …...
[χθες 06:30]  Ήλθε η ώρα για σύνθεση και...
[χθες 16:00]  Ένα επικίνδυνο φιάσκο για τα...
[χθες 07:30]  Όταν ο Πείρος λεγόταν "Πίερος"...
[χθες 12:33]  Τώρα είναι η δική σου ώρα!
[χθες 13:36]  Το φτωχοποιημένο πνεύμα του ......
[χθες 11:11]  Η Εκκλησία, η οικογένεια και η...
[χθες 14:13]  Μια σύντομη κριτική στις...

 

 

 


Πελοπόννησος
 
 

 



Τελευταία [09:41:54]